Trên đồng ngô Định Tường

2h chiều. Mưa bụi lất phất rắc muôn triệu hạt ngọc li ti, tô điểm cho những cánh lá non xanh trên ngút mắt đồng ngô của xã Định Tường (huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa). Những người nông dân thôn Ngọc Sơn đã cần mẫn ngoài đồng từ lúc nào.

Lội giữa bùn nước lõng bõng ngập trên mắt cá chân, ông Trần Văn Chế và vợ là bà Nguyễn Thị Tuất cẩn thận săm soi từng vốc đất nhỏ dưới gốc ngô. Đám ngô non mới nhú cao vượt mặt đất chừng hơn gang tay, mỡ màng cứng cáp căng nhựa sống. Hàng nào lối nấy cứ tăm tắp, mơn mởn.

Nghe khách trầm trồ khen ruộng ngô đẹp, ông Chế ngoái lên cười chất phác: “Tầm 2 tháng nữa các chú quay lại đây, còn đẹp hơn bây giờ nhiều. Mà lúc đó cây ngô lớn hẳn, khỏe hơn, lỡ có bị sâu phá cũng đỡ lo. Chứ bây giờ mà để sâu phá thì cây te tua ngay, không lớn nổi. Bọn sâu này trốn dưới đất, đêm mới chui lên gặm lá, ác lắm. Ruộng nhà tôi mới được lấy nước tưới, đất ngập nước nên lũ hắn mới ngoi lên thở, phải tranh thủ bắt”.

Thời buổi ra ngõ là gặp… thuốc bảo vệ thực vật như bây giờ, sao không phun thuốc cho nhanh, mà phải dùng tay bắt từng con sâu, bao giờ cho hết?! Thắc mắc vậy, thì ông Chế lại cười: “Ngô trồng cho công ty mà, các anh cán bộ kỹ thuật bảo phải hạn chế dùng thuốc. Nếu lỡ ruộng ngô nhiễm sâu bệnh nặng quá thì mới đành phải phun thuốc thôi. Tôi ngoài 60 tuổi, theo các cụ ngày xưa trồng ngô từ bé, hồi ấy làm gì có thuốc mà phun, vẫn bắt sâu bằng tay đấy”.

Anh Nguyễn Tiến Thặng – công tác ở chi nhánh của Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam (Vinaseed), trụ sở tại Yên Định – cho biết thêm: một trong những chủ trương của Vinaseed theo định hướng phát triển bền vững, là thực hiện “3 giảm”: giảm lượng giống gieo sạ – giảm lượng thuốc trừ sâu bệnh – giảm lượng phân đạm. Các nhân viên kỹ thuật hướng dẫn bà con sát sao.

Như minh chứng cho lời anh Thặng, thêm một đoàn các cô, các chị trung tuổi từ thôn Ngọc Sơn rồng rắn đạp xe ra đồng, thồ theo lỉnh kỉnh thùng với gáo. Vừa múc thêm nước dưới mương hòa vào thùng để tưới cho ngô, chị Lê Thị Thoan vừa giải thích: “Đây là chúng tôi pha lẫn phân đạm với phân xanh phân chuồng đấy. Vẫn phải có đạm thì cây mới nhanh lớn, nhưng tỷ lệ ít thôi, như bên kỹ thuật họ hướng dẫn. Các anh ấy về suốt đấy, mà không về thì có loa phóng thanh của hợp tác xã nhắc hàng ngày, có muốn quên cũng chẳng được” – chị cười – “Phải ủ phân nhiều khi cũng ngại, nhưng làm ra hạt ngô được bao tiêu, công khai giá, nên bà con mình yên tâm, cứ làm theo hướng dẫn thôi. Mà như thế cũng đỡ chi phí mua phân đạm, tận dụng được đồ sẵn có trong nhà ngoài ngõ”.

Theo ông Lê Chí Chức – Phó giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Định Tường – diện tích đất nông nghiệp của xã tương đối lớn. Bên cạnh việc thâm canh trồng cây lương thực, trên địa bàn xã Định Tường từ lâu đã hình thành vùng nguyên liệu, chuyên sản xuất giống ngô lúa.

Thời gian gần đây, diện tích trồng ngô lúa làm lương thực có phần thu hẹp, một số ruộng đất bị bỏ hoang. Do tác động của chủ trương sáp nhập xã Định Tường vào thị trấn Gia Lào – huyện lỵ Yên Định – tiến trình đô thị hóa đã và đang thay đổi bộ mặt nông thôn. Khá đông nông dân, chủ yếu là thanh niên, đã rời bỏ ruộng vườn, trở thành công nhân làm thuê cho các công ty đang xuất hiện ngày càng nhiều tại địa phương.

Làm nông nghiệp chưa bao giờ dễ dàng, và lại càng khó hơn khi đồng lương công nhân dù sao vẫn cao hơn so với cách mưu sinh bao đời từ đồng ngô, ruộng lúa. Trong bối cảnh đó, một cơ chế phù hợp để “những người ở lại” có thu nhập ổn định từ đồng ruộng, không những giúp nông dân cải thiện cuộc sống, mà còn góp phần đảm bảo an ninh lương thực.

Như lãnh đạo Vinaseed từng chia sẻ, chỉ cần bán giống là sẽ có lợi nhuận hơn nhiều so với làm giống, nhưng tập đoàn vẫn lựa chọn xây dựng mô hình hoạt động theo chuỗi giá trị khép kín, để tạo ra sản phẩm sạch, an toàn, giá trị cao hơn. Chủ trương này, thực hiện theo sứ mệnh phát triển bền vững của cả Tập đoàn PAN, đã tạo điều kiện để người nông dân ở những địa phương như Định Tường yên tâm canh tác.

Hiện Định Tường có hơn 300 ha đất sản xuất, trong đó có khoảng 170 ha lúa và hoa màu, còn lại là đất trồng ngô giống. Bà con ở đây đang trồng vụ thứ hai giống ngô lai ngọt, tiếp sau vụ đầu được đánh giá là khá thành công, mới thu hoạch cuối năm ngoái.

Trong khi chồng – ông Lê Chí Chánh – miệt mài tưới nốt những luống ngô cuối ruộng, bà Trần Thị Hiên vừa nhổ cỏ vừa lẩm nhẩm đếm từng cây. Bà cười hồn hậu: “Ngày nào tôi cũng đếm. Tiền cả đấy chú ạ. Công sức vợ chồng tôi bao ngày, thêm cây nào mọc lên là thêm tiền cây đó. Nông dân chúng tôi lo đủ thứ, từ thời tiết, sâu bệnh, nước tưới, phân gio… mà lo nhất là trồng được hạt ngô hạt thóc rồi không bán được, hay là giá rẻ như cho. Được công ty hợp đồng bao tiêu sản phẩm, coi như bớt được một nỗi lo lớn”.

Thấy mấy luống ớt trĩu quả ngay sát ruộng ngô vừa nhú, không thể không khen “2 bác mát tay thế, ớt còn chi chít quả thế kia, chắc ngô còn tốt nữa”. Bà Hiên vui vẻ: “Ở quê tôi ớt gọi là tiêu chú ạ. Như hạt tiêu ấy, cùng cay như nhau mà. Nhà tôi còn trồng cà chua nữa, coi như lấy ngắn nuôi dài. Vụ ngô lai vừa rồi trúng, nếu vụ này trúng nữa là tôi chuyển đổi hết, không trồng màu nữa, chỉ chuyên trồng ngô giống. Cái ngô lai này phải chăm sóc vất vả hơn giống thường, nhưng mà làm đúng cách thì hiệu quả hơn hẳn”.

Chưa cần nghe bà kể, chỉ nhìn nét mặt rạng rỡ là biết vụ trước “không xoàng”. Như có nhà văn từng chiêm nghiệm, nụ cười của người nông dân thật đẹp khi họ ở trên đồng ruộng, và đẹp nhất lúc đón mùa vàng bội thu… Nhưng tất nhiên, để “giữ nụ cười trên môi nông dân”, chuyện chẳng hề đơn giản.

Anh Nguyễn Tiến Thặng nhớ lại, những ngày đầu, thuyết phục bà con chuyển đổi cây trồng và canh tác theo lối mới, thật khó. Tổ chức đào tạo miễn phí về quy trình sản xuất cho nông dân, không phải dễ mời được bà con tham dự. Phải kiên trì lắm, phải “đả thông” cho chính quyền đoàn thể ở cơ sở trước, rồi còn phải tổ chức làm mẫu, “cầm tay chỉ việc”, dần dà họ mới tin theo.

Giống như nhiều nơi vùng cao hẻo lánh, bộ đội Biên phòng phải làm thử một ruộng lúa nước cho đồng bào thấy năng suất cao hơn hẳn phát nương làm rẫy, các cán bộ kỹ thuật cũng phải chứng minh cho bà con bằng “người thật việc thật”. Những cam kết được chuyển thành hành động cụ thể, dần khiến nông dân hiểu rằng chỉ có làm theo những “yêu cầu khắt khe” khác hẳn lối canh tác truyền thống, thì sự ấm no mới được đảm bảo lâu dài. Và hơn thế, trong nhiều trường hợp, người nông dân không chỉ được coi như “nhân viên của công ty”, là chủ thể tạo ra sản phẩm chất lượng, mà còn tác động trở lại góp phần hoàn thiện hơn cho “quy trình khép kín”.

Ông Lê Đình Hiệp – một nông dân có “thâm niên trông ngô giống” ở thôn Ngọc Sơn – cho biết: “Vùng này đã từng trồng nhiều giống ngô khác nhau. Nói chung thì giống nào công ty đưa về cũng tốt, nhưng cũng có nhược điểm. Có giống năng suất cao, song lại dễ nhiễm sâu bệnh. Giống khác thì kháng được bệnh, mà đến lúc để hạt khô làm giống lại bị “teo”, dù chất lượng tốt nhưng không “đẹp mã” nên khó bán. Lại có giống cây khỏe, bắp đẹp, ít sâu bệnh, hiềm nỗi thân rất cứng và dai, lúc thu hoạch bắp rất mệt… Sau mỗi vụ, bà con chúng tôi phản ánh với các anh kỹ thuật, để họ nghiên cứu khắc phục. Càng về sau này giống càng tốt hơn”…

Chiều muộn, cơn mưa bụi hóa thành nặng hạt. Những người nông dân thôn Ngọc Sơn vẫn cắm cúi trên đồng ngô. Không khỏi ái ngại khi thấy toàn ông già bà cả lội bùn rẫy cỏ, người nào “trẻ” thì cũng đã trung niên. Nhưng cũng mừng vì bà con lao động hăng say vui vẻ lắm, nhiều người đi ra đồng trên những chiếc xe đạp điện mới toanh. Họ vừa chăm ngô vừa trông cháu, rất nhiều trẻ em đang nghỉ học tránh “cô rô na” cũng phải theo ông bà ra đồng, vì ở nhà không còn người lớn.

Bà Trần Thị Hiên vừa cười vừa chép miệng: “Thanh niên trong thôn rủ nhau vào công ty nhà máy hết cả. Chúng nó bảo làm công nhân có lương ngay, còn làm ngô làm lúa thì 4 – 5 tháng mới có tiền một lần, lại chưa biết bão lũ rủi ro thế nào… Nhưng với chúng tôi thì đồng ruộng vẫn là cái gốc. Vất vả mấy vẫn phải gắn bó với cày cuốc, nhìn cây nhìn cối mà vui. Sinh ra làm nông dân, sướng nhất là sống được với ruộng đồng chú ạ”.

Nói đoạn, bà lại bươn bả xách cuốc vào giữa những luống ngô đang vươn mình đón mưa xuân, sắc lá xanh ngời mênh mông hẹn một mùa no ấm…

Nguyễn Việt