“Ông Quynh sáng chế” và những chiếc máy độc đáo “made in Quảng Trị”

“Đó là những sáng chế được ra đời một cách tự phát, nhưng vô cùng hiệu quả và hữu ích, thiết thực với thực tế sản xuất của bà con. Thú vị hơn, người phát minh ra những chiếc máy đó lại là nông dân, chưa hề qua lớp đào tạo nào về công nghệ hay cơ khí”, ông Lưu Văn A – Phó giám đốc Trung tâm Tin học, Sở KHCN tỉnh Quảng Trị – nhận xét đầy tự hào.

Theo người Quảng Trị về Hải Lăng

Tôi tình cờ gặp ông Văn Đức Quynh khi ông ra Hà Nội dự Chợ Công nghệ và thiết bị Quốc tế (International Techmart Vietnam) tổ chức tại Cung Văn hóa hữu nghị Việt Xô. Giữa đám đông ăn vận lịch sự đúng dáng dấp “trí thức đi xem công nghệ”, ông Quynh khiến ai cũng phải ngoái nhìn, không chỉ bởi phong cách “nông dân đặc sệt”, mà còn mồ hôi nhễ nhại vác một đống thân cây sắn.

Thoạt đầu, ngỡ bác Hai Lúa nào đi lạc, nhưng hóa ra ông mang nguyên liệu vào để vận hành 2 chiếc máy do ông tự chế, phục vụ khách tham quan. “Oách” hơn nữa, ông Quynh có gian hàng riêng trong khu của Sở KHCN tỉnh Quảng Trị, nơi ông bày 1 chiếc máy đánh vảy cá bên 1 chiếc máy băm thức ăn gia súc.

Anh Nguyễn Văn Tuấn – cán bộ Sở KHCN tỉnh Quảng Trị – cho biết: Quảng Trị còn rất nghèo, nhưng cũng rất chú trọng đầu tư chuyển giao ứng dụng KHCN. Tham gia Chợ Công nghệ và thiết bị Quốc tế, Sở KHCN đã vận chuyển máy móc, khoai sắn từ Quảng Trị ra Hà Nội để “trình diễn” trực quan, chiếu các clip trình bày tỉ mỉ về đặc điểm, cách vận hành, công dụng của từng máy, đồng thời bố trí người thuyết minh, phát tờ rơi giới thiệu sản phẩm “quê nhà”.

Ông Văn Đức Quynh vận hành máy đánh vảy cá phục vụ khách tham quan tại Techmart

Chẳng thế thì gian của ông Quynh lúc nào cũng đông khách. Nhiều người giật mình rồi trầm trồ khi những thân cây sắn được đưa vào máy băm thức ăn gia súc, chỉ “pành” một tiếng khá to, đã được băm nát vụn.
Tôi chú ý hơn đến chiếc máy đánh vảy cá thiết kế ngộ nghĩnh, bên cạnh môtơ là chiếc nồi nhôm “chành bành” trên giá đỡ. Ông Quynh giới thiệu: “Máy đánh vảy cá khá gọn nhẹ, để vận hành chỉ cần 1 người, với nhà xưởng 2 mét vuông là ổn. Máy sử dụng điện 1 pha, tiêu thụ điện năng 1,2 KW để đánh vảy 100 kg cá. Kích cỡ của máy có thể điều chỉnh lớn nhỏ tùy yêu cầu của khách đặt hàng, và cũng theo đó mà lắp động cơ từ 0,7 KW đến 1,5 KW”.

Ông Quynh tỏ ra rất tâm đắc với 2 chiếc máy này, với niềm tin hồn hậu rất thuyết phục rằng chúng sẽ giúp bà con giảm công việc chân tay, nâng cao năng suất lao động, bớt chi phí trong sản xuất chế biến… Khách xem đông đến mức xấp tờ rơi quảng cáo chưa quá buổi đã hết veo, phải photo thêm để phát.

Không khỏi thú vị với tấm danh thiếp được ông nông dân hay cười đưa cho, có cả logo Cơ khí Văn Đức Quynh, chuyên sản xuất và sửa chữa máy đánh vảy cá, máy cắt, máy tách hạt, máy xay sắn tươi khô, các loại máy phục vụ nông nghiệp và dân dụng…, tôi quyết định theo ông về quê.

Chế tạo máy cho người nghèo, ông Quynh tận dụng mọi vật liệu để giảm giá thành

Sau một đêm nằm trên xe khách và thêm 30 phút ngồi xe máy, tôi đã được “chiêm ngưỡng” xưởng cơ khí của ông Quynh ở thôn Long Hưng, xã Hải Phú, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị. Thật đáng khâm phục khi những chiếc máy rất thiết thực với sản xuất lại ra đời từ mảnh sân nhỏ bừa bộn ngổn ngang những vật liệu cũ được tận dụng tối đa.

Khoe đứa cháu ngoại đầu lòng vừa đầy tháng, ông Quynh hồ hởi: “Miềng 54 tuổi mới lên chức ông, ở quê rứa là muộn, 3 đứa con mới có đứa lớn thành gia thất, 2 đứa sau vẫn còn đang học.”

Gia đình ông Quynh vốn làm ruộng, đầu tắt mặt tối quanh năm mà nguy cơ thiếu đói vẫn rập rình, ông xoay qua học thêm nghề sửa xe đạp. Sẵn tính cần cù, chịu khó mày mò, ông còn tự chế được khung xe đạp, bán khá đắt hàng. Đến khi xe đạp hết thời, ông tiếp tục tư duy theo hướng: phải làm ra cái gì đó phù hợp với bà con nghèo quanh vùng.

Vụ ngô năm 2004, Hải Lăng được mùa, nông dân vui nhưng cũng nhọc nhằn thêm vì phải khẩn trương tách hạt trước khi ngô thối lõi. Nhìn bà con tách ngô bằng tay hết sức cực khổ lại tốn nhiều thời gian, ông Quynh nảy ra ý chế tạo máy tách hạt ngô.

Chiếc máy tách hạt ngô, sản phẩm cơ khí đầu tay của ông Quynh

Nhớ lại ngày “khởi nghiệp cơ khí”, ông cười hì hì: “Miềng chỉ học hết lớp 7, có biết máy móc chi mô, cứ mò mẫm làm thôi, ngày nào cũng hàn gò xì xoẹt rồi kéo máy đi khắp làng, mượn ngô của bà con để tách thử. Mất 3 năm, mãi tới 2007 mới hoàn thiện cái máy đầu tiên, năng suất tách hạt ngô 5 tạ/giờ, gấp 20 lần so với tách bằng tay.”

Từ đó, ông Quynh theo nghiệp cơ khí, những sản phẩm mới nối nhau ra lò: máy bóc vỏ và tách hạt, máy thu hoạch lạc, máy xay xát, máy cắt đa năng, máy ép dập vỏ lon bia… Gần đây nhất là máy đánh vảy cá và chiếc máy băm thức ăn gia súc, mà theo ông Quynh thì dùng để băm thức ăn nuôi cá là phù hợp nhất. Ông bảo: “Đây là 2 cái máy miềng tâm đắc nhất, bởi ngày càng có nhiều bà con chuyển hướng làm ăn sang nuôi và chế biến thủy sản”.

2 đồng hương cùng tuổi, trùng ý tưởng

Vào Quảng Trị, tôi mới biết ông Văn Đức Quynh không phải người duy nhất nghĩ đến việc chế tạo máy đánh vảy cá. Thật trùng hợp, người trùng ý tưởng làm loại máy này cũng là một đồng hương Quảng Trị và cùng tuổi 54 với ông Quynh – đó là ông Hồ Văn Thăng ở khu phố 3, thị trấn Cửa Việt, huyện Gio Linh.

Gia đình ông Thăng là ngư dân, có 5 anh chị em. Nhà nghèo, nên hết lớp 9 ông đã phải nghỉ học, đi biển giúp cha mẹ. 25 năm bám biển theo nghiệp “hồn treo cột buồm”, sức khỏe xuống nhiều mà kinh tế gia đình vẫn bấp bênh, năm 2007 ông phải bán tàu để trả nợ, rồi vay tiền ngân hàng mua một lò hấp cá, quyết tâm biến con cá hấp phơi khô – vốn chỉ được biết đến trong bữa cơm hàng ngày của ngư dân Cửa Việt – thành mặt hàng có giá trị.

Ngay năm đầu tiên vào nghề, ông đã bị lái buôn “xù” nợ 240 triệu đồng, trong nhà có gì phải bán hết, nhưng ông quyết giữ cái lò hấp, tiếp tục vay tiền theo nghề hấp cá. Ông Thăng vững tin rằng vùng Cửa Việt gió Tây Nam thổi đúng vào mùa đi biển nên cá, tôm, mực đánh bắt ngoài khơi có chất lượng cao, sản phẩm cá hấp phơi khô sẽ bán được giá cao hơn các nơi khác từ 20 đến 30%.

Ông Hồ Văn Thăng bên chiếc máy đánh vảy cá tự chế

Sau nhiều thăng trầm, thực tế đã khẳng định niềm tin của ông Thăng là có cơ sở. Từ khi cảng Cửa Việt được đầu tư nâng cấp, thương lái trong và ngoài nước về tìm mối làm ăn ngày càng nhiều, các sản phẩm mực, cá cơm và cá nục hấp phơi khô trở thành mặt hàng xuất khẩu quan trọng. Mùa thu là thời điểm tập trung chế biến cá nhiều nhất, và sản phẩm đợt này cũng được chuộng nhất, do cá phơi giữa tiết mùa thu chủ yếu khô nhờ gió nên vẫn ủ mùi thơm, thịt cá khô mà dẻo, sắc tươi, chứ không khô cứng như khi phơi giữa nắng cháy mùa hè.

Nghề làm cá hấp phơi khô ngày càng có lãi, hiện ông Thăng có 2 lò hấp cá, mỗi năm chế biến gần 1.000 tấn cá, xuất khẩu sang Trung Quốc, Lào, thu lãi gần 500 triệu đồng/năm, đảm bảo việc làm cho hơn 30 lao động, thu nhập 5 triệu đồng/người/tháng. Ông Thăng còn mua một kho lạnh để bảo quản cá, đồng thời chủ động tránh bị thương lái ép giá mỗi khi thời tiết bất lợi.

Làm nghề chế biến thủy sản, giao tiếp nhiều với lái buôn Trung Quốc, ông Thăng bức xúc bởi: “Bao người đổ mồ hôi, sôi nước mắt mới làm ra con cá, chất lượng rất tốt, cá ngon nhưng thương lái cứ viện lý do cá không được sạch đẹp vì còn bám nhiều vảy, để trả giá thấp. Thế nên tôi quyết chế tạo máy làm sạch vảy cá.”

 

Bắt tay vào làm, ông Thăng nhặt nhạnh đủ loại máy móc cũ, lọc ra những bộ phận còn dùng được và mua thêm một số đồ dùng cần thiết, rồi mày mò lắp đặt. Chiếc máy của ông vận hành bằng điện, rất đơn giản với các bộ phận chính gồm trục đánh vảy, chậu chứa cá bằng inox hoặc nhôm. Trung bình chỉ sau khoảng 2 phút, chiếc máy này có thể đánh sạch vảy cho khoảng 40 kg cá.

Không dừng lại ở đó, ông Thăng thường xuyên nghiên cứu cải tiến máy đánh vảy cá để tăng công suất cũng như tiện ích. Từ chỗ cá đánh vảy xong phải dùng tay xúc ra, nay chiếc máy đã được nâng cấp để sau khi sạch vảy cá sẽ tự chảy vào chậu mà không cần xúc.

Nhờ chiếc máy đánh vảy cá của ông Thăng, người dân Cửa Việt có thêm cơ hội phát triển nghề hấp cá, có thời điểm khi thương lái về đặt hàng nhiều, cứ vài ngày lại có thêm một lò hấp cá ra đời. Tiếng lành đồn xa, nhiều người từ Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Bình, Quảng Ngãi, Bình Định… và cả Trung Quốc cũng lặn lội về Cửa Việt tìm ông Thăng để mua máy, thậm chí nhờ ông hướng dẫn cách làm máy đánh vảy cá.

Những chiếc máy giá khoảng 10 triệu đồng/cái, làm xong cái nào bán được ngay cái đó, nhưng với ông Thăng đó chỉ là “sản phẩm phụ”, và ông vẫn dành phần lớn tâm sức cho nghề hấp cá đã giúp gia đình ông cũng như nhiều ngư dân Cửa Việt đổi đời.

So sánh 2 chiếc máy đánh vảy cá “made in Quảng Trị”, thì chiếc của ông Hồ Văn Thăng rất phù hợp với các cơ sở chế biến thủy sản có sản lượng lớn của địa phương. Theo ông Phan Văn Hùng – Chủ tịch Hội Nông dân thị trấn Cửa Việt: “Hiện có hơn 95% số lò hấp cá ở Quảng Trị đã trang bị loại máy đánh vảy cá của ông Thăng”.

Máy đánh vảy cá của ông Quynh phù hợp sản xuất qui mô nhỏ

Còn chiếc máy do ông Văn Đức Quynh sáng chế lại linh hoạt, đa năng hơn, có thể điều chỉnh phù hợp với nhu cầu của từng nhà hàng, siêu thị, chợ… ở qui mô nhỏ. Mỗi mẻ, tối đa máy có thể cùng lúc đánh vảy 15 kg cá, thậm chí đánh vảy cho 1 con cá cũng được, nên từ quán ăn đến gia đình đều sử dụng được máy của ông Quynh.

Ông Quynh tự tin: “Trên thị trường có nhiều loại máy hiện đại dùng để đánh vảy cá, nhưng đều có công suất lớn, đắt tiền. Máy của miềng hợp với đời thường, mấy quán bán đồ nhậu, cháo cá đặt hàng nhiều lắm”.

“Ông Quynh sáng chế”

Lên gác nhà ông Quynh, tôi thấy khá nhiều bằng khen, giấy khen của các cấp trao tặng. Có cả bằng khen của Thủ tướng Chính phủ, Bộ KH&CN, UBND tỉnh, Hội Cơ khí Việt Nam… Đó là ghi nhận sau những lần các loại máy móc do ông chế tạo đoạt giải tại hội thi sáng tạo kỹ thuật do Liên hiệp các hội KH&CN tỉnh Quảng Trị tổ chức, được mang đi tham dự hội chợ Nông dân sáng tạo ở TP Tam Kỳ, Techmart tại Đà Nẵng, Lạng Sơn và cả Techmart VN ASEAN + 3…

“Được khen ai chẳng thích” – ông Quynh cười lỏn lẻn – “Nhưng miềng khoái nhất là được bà con tin tưởng, trong công việc hàng ngày hễ gặp việc chi khó, họ lại đến hỏi miềng có chế được cái máy chi để làm đỡ cực không, rứa là miềng sẽ mày mò làm cái máy họ muốn. Mỗi khi làm được loại máy mới, miềng đều đem đi thử, hỏi ý bà con xem đã ưng chưa, họ góp ý cái chi chưa được hoặc thiếu là miềng tháo ra mần lại, đến khi mô bà con ưng mới thôi. Miềng máy nhỏ, vốn ít, phục vụ bà con nông dân là phải thế. Nhưng có mấy cái khó quá, miềng cũng đang nợ bà con”.

Ông Văn Đức Quynh tham khảo các loại máy móc được giới thiệu trên báo chí

Làm theo cách này khá tốn công, chiếc máy nào ông Quynh cũng tháo ra lắp vào hàng chục lần, không phải vì máy không hoạt động được mà cái chính là nghiên cứu, điều chỉnh sao cho máy vừa đạt năng suất cao vừa gọn nhẹ, ít tốn công, tốn sức, đồng thời giảm được hao phí điện năng, xăng dầu… Nhưng cũng chính nhờ cách thức vừa sản xuất vừa đi tiếp thị máy ở từng nhà dân, ông Văn Đức Quynh được bà con nông dân yêu mến gọi là “ông Quynh sáng chế”. Không chỉ bà con trong làng ngoài xã, mà nông dân các tỉnh khác cũng tìm đến ông ngày càng nhiều.

Làm máy phục vụ người nghèo, ông Quynh luôn chủ tâm tận dụng mọi loại nguyên liệu từ những vật dụng phổ biến hàng ngày, từ lốp xe cũ, sắt vụn, bánh quay máy nổ, nan hoa, ống tuýp xe đạp… cho đến cả những phế liệu từ thời chiến như vỏ đạn, thanh sắt… để hạn chế đến mức thấp nhất chi phí chế tạo. Tất cả các loại máy ông làm đều đơn giản, xuất phát từ thực tiễn cuộc sống, với mục tiêu để người dân ai cũng mua được và dễ dàng sử dụng.

Chiếc máy tách hạt ngô – sản phẩm cơ khí đầu tay của ông, là một ví dụ. Nguyên lý hoạt động khá đơn giản: Khi cắm điện, trục chính quay, trái ngô quay theo, ở thanh trượt dẫn hướng có bộ phận tách hạt, rồi đưa hạt theo máng dẫn trượt ra ngoài. Chiếc máy cao 0,75m, dài 0,6m, rộng 0,4m và nặng 45kg này đến nay vẫn đang được rất nhiều nông dân Quảng Trị, Huế, Quảng Bình, Kon Tum, Lạng Sơn… sử dụng.

Hoặc như chiếc máy bóc vỏ và tách hạt, cũng chỉ nặng khoảng 30kg, kết cấu đơn giản gồm môtơ 1,5 KW, máng và một trục quay được làm từ thép không gỉ. Động cơ điện khi chạy truyền chuyển động qua dây cuaroa làm trục máy quay, cùng một lúc thực hiện cả hai công đoạn là bóc vỏ và tách hạt.

Không chỉ chế tạo máy móc phục vụ nông nghiệp, ông Quynh còn hướng đến đối tượng khách hàng làm nghề thủ công như đập vỏ lon bia. Năm 2012, ông đã chế tạo thành công máy ép dập vỏ lon bia, có năng suất tương đương 30 người dùng búa đập bằng tay. Ông bảo: “Mấy cái máy ni tuy tính năng khác nhau nhưng nguyên lý hoạt động cơ bản vẫn giống, miềng cứ ang áng rứa mà mần thôi. Miềng mần mấy cái sau nhanh hơn cái trước, hồi đầu mất 3 năm mới hoàn thiện cái máy tách hạt ngô, chừ chỉ cỡ 10 ngày là mình làm xong 1 cái máy mới.”

“Ông Quynh sáng chế” lúc nào cũng tươi cười

Đặc biệt, tài cơ khí của ông đã được Ngân hàng NN&PTNT tỉnh ghi nhận bằng hình thức độc đáo: họ đặt hàng ông nghiên cứu thiết kế giàn nâng chống ngập lụt cho máy ATM. Nguyên do là rất nhiều vùng của Quảng Trị thường bị ngập vào mùa mưa, nếu không “di tản” kịp thời thì nước sẽ làm hỏng các cây rút tiền tự động, còn nếu “xây nhà cao” để lắp đặt ATM thì tốn kém quá.

Không bao lâu sau khi ông Quynh nhận lời, thiết bị nâng hạ máy ATM do ông thiết kế đã ra đời, khung máy làm bằng sắt pha kẽm hình ống, gắn hệ thống dây cáp và trục quay nối liền với hộp điều tốc. Thiết bị cao 1,4 m, dài 1 m và rộng 0,86m, đơn giản mà hiệu quả, chỉ cần 1 người vận hành, sử dụng tay quay để quay trục, truyền chuyển động qua hộp điều tốc để nâng máy ATM lên cao, tránh nước ngập, khi nước rút lại quay trục trả lại như ban đầu. Với giá mỗi chiếc 12 triệu đồng, thiết bị này được khách hàng đánh giá là giảm hao phí bảo hành sửa chữa, lại tuyệt đối an toàn cho người sử dụng…

Cũng có thể gọi là “đã thành danh”, nhưng ông Quynh gãi đầu cho biết, muốn mở rộng kinh doanh cũng khó, bởi các loại máy ông làm, gửi đến các công ty, đại lý kinh doanh thường bán rất chậm. Lý do: các khách hàng nông dân thích tìm về tận nhà ông để mua máy, để còn được ông hướng dẫn cặn kẽ cách sử dụng, sửa chữa, bảo dưỡng máy. Do sản phẩm của ông thuộc dạng “không đụng hàng” nên người khác không thể tư vấn cặn kẽ cho bà con, nhất là các loại máy mới như máy đánh vảy cá, máy băm thức ăn… và nếu máy trục trặc thì đại lý cũng không sửa được, lại phải gọi người sáng chế.

“Chắc sắp tới miềng phải mở lớp tập huấn kỹ thuật cho một số nhân viên đại lý” – ông Quynh nói giọng than thở kèm nụ cười khoái chí…

Nguyễn Việt