“Nướng cá tế thần” – Nét văn hóa đặc sắc cần khôi phục

Ông Tuệ bên bàn thờ Thái sư Lê Văn Thịnh

Ông Tuệ cẩn thận lau lại ban thờ, chỉnh trang mấy thức hoa quả bánh trái đơn sơ trước khi thắp hương ở chính điện, ánh mắt trầm tư hướng lên mái đền cũ kỹ đã nghiêng võng và những chiếc cột sứt sẹo ngả màu thời gian. Nhịp sống chậm rãi của làng quê càng gói gọn trong những công việc thư thả của một ông từ giữ đền, khiến ông đúng là “lừ đừ” quá đỗi, dù vẫn khoác bộ quân phục bạc phếch – kỷ niệm một thời xông pha trận mạc.

Ông Tuệ sinh năm 1942, cựu binh cao xạ 37 ly từng tham chiến ở mặt trận Quảng Trị và Nam Lào. Sau chiến tranh, ông xuất ngũ sang công tác trong ngành thương nghiệp. Nghỉ hưu đã lâu, 5 đứa con đều đã trưởng thành ra ở riêng, ông quyết định ra đây ngày ngày hương khói quét tước đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh.

Đền thờ vị Trạng nguyên đầu tiên của nước ta nằm khiêm nhường ngay ven đê sông Đuống, giữa một vùng văn hóa Kinh Bắc với những di tích lịch sử như lăng Kinh Dương Vương, chùa Bút Tháp, làng tranh Đông Hồ… Xưa đây gọi là làng Điềng, từ khi có đền mới thay tên Đình Tổ. Xã Đình Tổ có 4 xóm là Nghè, Đình, Chùa và Sông, ông Tuệ là dân gốc xóm Nghè.

Toàn cảnh đình làng Đình Tổ, nơi thờ Thái sư Lê Văn Thịnh

Ông Tuệ cho biết, hội đình tổ chức hàng năm vào tháng 8 Âm lịch, chính hội là ngày 12 (ngày mất của Thái sư Lê Văn Thịnh), với các hoạt động chính gồm lễ tế Thánh, rước kiệu long đình, ngựa trắng và kiệu bát cống từ đình làng ra bãi Nghè, lễ tế chung cùng đoàn kiệu long đình từ Lệ Chi, một làng kết chạ với Đình Tổ cách đó chừng 3 cây số rước sang… Đồ lễ gồm nhiều thứ, nhưng không thể thiếu hai món là cháo thái và cá nướng.

Theo chuyện xưa, năm 1075 Lê Văn Thịnh đỗ đầu khoa thi đầu tiên của nước ta do nhà Lý tổ chức, khi đó ông mới 25 tuổi, rồi được phong làm Tả thị lang, là thầy dạy vua Lý Nhân Tông suốt mười năm. Năm 1096 ông gặp nạn, bị khép vào tội mưu phản giết vua trong “vụ án hồ Dâm Đàm” và phải chịu án lưu đày.

Khi được ân xá, trên đường về quê ông nghỉ chân tại chợ Điềng (Thuận Thành). Một nông dân thấy cụ già gầy yếu liền biếu bát cháo hoa, rồi hỏi cụ thích ăn gì nữa không, cụ trả lời muốn ăn một khúc cá. Bác nông dân nướng một khúc cá mè biếu cụ. Lê Văn Thịnh ăn cá xong nằm nghỉ và mất tại đó. Mọi người đưa cụ ra một gò nổi bên bờ sông, nhưng xác bị mối đùn kín, dân làng thấy lạ liền chôn cất và lập đình thờ, tôn làm Thành hoàng làng.

Ngày xưa, cá dùng để nướng tế thần là loại “cá mè lá dong”

Ông Tuệ bảo hồi nhỏ đã được xem nướng cá tế thần cầu kỳ lắm. 4 xóm của Đình Tổ mỗi xóm lựa chọn 3 con cá mè hoa cỡ vài cân, đặt vừa chiếc lá dong (còn gọi là mè lá dong). Gia đình nào có phúc lắm mới được giao nuôi cá. Gần đến hội, phải chọn trai chưa vợ bắt cá, mổ moi, nhồi lá chuối khô vào bụng, không chặt đuôi, để nguyên vẩy.

Mỗi con cá được nướng riêng trong một hố đào giữa nền nhà, kẹp cá trong ống tre tươi rồi cắm xuống để đầu cá chúc xuống dưới, như vậy vảy cá mới giữ được nước mắm và gia vị phết lên, ngấm vào thịt cá rất ngon. Rồi phải dùng cây duối khô hoặc gỗ thơm đốt lấy than, gạt xuống hố tạo hơi nóng để cá chín dần. Thường sau ba ngày ba đêm cá mới nướng xong. Vào hội, cá được đưa lên kiệu, miệng ngậm hoa dâm bụt chờ các bậc cao niên cùng trai làng mang cờ lệnh và trống vào rước ra đình tế lễ.

Còn nấu cháo thái thì phải ngâm gạo nửa ngày rồi mới xay nhuyễn, để ráo nước, nhào bột gạo thật kỹ rồi nặn thành một phên to. Dùng dao thái bột thành những lát mỏng, thả vào nồi nước xương đang ninh sôi sung sục, cho thêm thịt lợn băm hoặc thịt gà xé nhỏ. Khi những lát bột chuyển màu trong là cháo đã chín, thì rắc hành với hạt tiêu. Yêu cầu bắt buộc là những lát bột chín phải nguyên hình dạng như lúc thái, không được vỡ nát.

Bây giờ, cá nướng dùng cho lễ tế cũng đơn giản dần

Lệ xưa là vậy, nhưng theo ông Tuệ nay chỉ còn làm được món cháo thái, còn cá nướng thì mai một dần, khó kiếm được cá mè lá dong nên dân làng thay bằng cá trắm. Cách nướng cũng không còn độc đáo cầu kỳ, mà chỉ nướng thường như các món khác, sau rồi cũng bỏ, đến nay mỗi kỳ vào hội chỉ cúng gà, thủ lợn… cho đơn giản.

Ông Tuệ chép miệng: “Cũng muốn khôi phục phong tục truyền thống lắm nhưng không có điều kiện. Ngay như đình thờ cũng xuống cấp nhiều mà không có kinh phí tôn tạo. Cũng may là có ông Bắc xóm bên quen biết chỗ UNESCO nên nhờ họ về tu bổ được mấy hạng mục, không thì còn nhiều chỗ hỏng lắm”.

Ông Bắc nhà ở xóm Sông, hồi còn trong quân ngũ từng làm chuyên gia quân sự tại Lào, nay nghỉ hưu cũng thường ghé đền thắp hương, đàm đạo với bạn cựu chiến binh.

Hai cựu binh tâm đắc bàn chuyện khôi phục sinh hoạt văn hóa truyền thống

Ông Bắc cho biết: “Đình làng Đình Tổ được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa. Trung tâm UNESCO Phát triển nhân văn đã tài trợ kinh phí xây lăng mộ và dựng bia thờ Thái sư Lê Văn Thịnh tại xóm Nghè. Quỹ Phát triển văn hóa Thụy Điển – Việt Nam thì tài trợ kinh phí phục chế đình thờ. Nhưng từ đó đến nay đã hơn chục năm, di tích cần được tôn tạo tổng thể thì mới mong lưu giữ lâu dài”.

Hai ông đồng tình rằng sắp tới sẽ thông qua hội cựu chiến binh, đề nghị chính quyền hỗ trợ tổ chức ao nuôi cá ngay gần đình, vừa thêm hướng phát triển kinh tế, vừa có “nguyên liệu” khôi phục phong tục “nướng cá tế thần” như một cách giáo dục cháu con trong làng ngoài xã biết tri ân tổ tiên, đùm bọc sẻ chia “người trong một nước”.

Ông Bắc cười tự tin: “Biết đâu một ngày không xa, cá nướng Đình Tổ sẽ thành đặc sản, góp phần thu hút thêm du khách về Kinh Bắc”…

Nguyễn Việt

Tượng rồng cắn thân trong đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh

Công việc thường ngày của ông từ Tuệ