Nắng ấm trên đầm tôm Mỹ Xuyên

Những người nông dân huyện Mỹ Xuyên (tỉnh Sóc Trăng) cả đời gắn bó, thăng trầm cùng con tôm sú, tôm thẻ. Họ sống được với nghề nuôi tôm, thậm chí khấm khá nhờ con tôm, nhưng cũng lắm phen lao đao, trắng tay bởi đầm tôm… Với sự hỗ trợ của WWF, nông dân Mỹ Xuyên không những tăng thu nhập từ nghề truyền thống, mà quan trọng hơn, họ hiểu rằng chỉ có canh tác bền vững, bảo vệ môi trường, mới đảm bảo cuộc sống ấm no lâu dài.

Thu hoạch tôm ở Mỹ Xuyên

Anh Huỳnh Quốc Tịnh – Điều phối Chương trình Thực phẩm, phụ trách Văn phòng WWF Cần Thơ – cho biết: Đến nay, Dự án Thúc đẩy chứng nhận và quản lý thực hành nuôi tốt hơn cho các hộ nuôi tôm quy mô nhỏ tại Việt Nam đã thu hút 30 Hợp tác xã tham gia.

Một trong những mục tiêu quan trọng của Dự án là giúp tôm nuôi của nông dân đạt chứng nhận ASC (Aquaculture Stewardship Council – Hội đồng quản lý nuôi trồng thủy sản). Đây là tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt nhất áp dụng cho nuôi trồng thủy sản, dựa trên 4 nền tảng chính là môi trường, xã hội, an sinh động vật và an toàn thực phẩm.
Cụ thể, Dự án đã chọn 17 HTX ở Sóc Trăng, 8 HTX ở Cà Mau và 5 HTX ở Bạc Liêu để tổ chức hỗ trợ về kỹ thuật, giúp nâng cao năng lực nhóm, cũng như thúc đẩy chuỗi giá trị…

Với “dân ngoại đạo” chúng tôi, những điều này thoạt nghe có vẻ “xa vời”, bởi thực tế mới chỉ có khoảng 5% tôm nuôi của Việt Nam đạt chứng nhận ASC. Nghĩa là những doanh nghiệp với tiềm lực tài chính vượt trội, làm ăn “bài bản” còn khó lòng đạt ASC, thì liệu bao giờ những người nông dân chân lấm tay bùn có thể nuôi tôm đạt chứng nhận?

Mang tâm thế đó, nên khi gặp anh Nguyễn Văn Bắp – một nông dân nuôi tôm ở ấp Hòa Nhờ A, xã Hòa Tú 2, huyện Mỹ Xuyên – chúng tôi chỉ hỏi xem so với trước khi vào HTX, trước khi có Dự án của WWF, thì năng suất tăng giảm thế nào?

Anh Nguyễn Văn Bắp và chị Trịnh Thị Phương bên ao tôm sau nhà

Anh Bắp cười hồn hậu: “Tăng nhiều chớ anh. Nhà em nuôi tôm được 22 năm, hồi trước chỉ biết mua tôm giống về thả đại xuống ao, hàng ngày cho ăn vậy thôi. Nhiều phen “lên bờ xuống ruộng” với con tôm, lao đao đến phát nản, ngặt nỗi đâu biết nghề gì khác, nên cứ phải theo… Từ ngày vô HTX, được hướng dẫn kỹ thuật, có thể tự tin thả giống với mật độ dày hơn, nhờ đó năng suất tăng gấp mấy lần. Từ 3 năm nay, vợ chồng em nuôi tôm thẻ chân trắng theo dự án của WWF, lãi còn nhiều hơn nuôi tôm sú”.

Chị Trịnh Thị Phương – vợ anh Bắp – tiếp lời chồng: “Nhà em có 3 ao nuôi tôm, nỗi năm làm 2 vụ. Cứ ổn định như mấy năm rồi, vậy là đủ lo cho tụi nhỏ ăn học”.

Chúng tôi không khỏi thắc mắc: nuôi tôm trúng vậy, sao không mở rộng ao hoặc tăng thêm vụ? Mỗi vụ tôm khoảng gần 3 tháng, ngay ở Mỹ Xuyên này người ta vẫn nuôi 3 – 4 vụ mỗi năm đó thôi?

Chị Phương cười hào sảng chẳng kém gì chồng: “Em theo nhà em đi tập huấn, thấy cán bộ nói phải biết bảo vệ môi trường mới ổn định lâu dài được. Mình làm liên tục, không cho cái ao nó “nghỉ”, thì sớm muộn cũng ô nhiễm, con tôm nó sẽ “cự” lại mình”.

Cán bộ WWF chia sẻ kinh nghiệm nuôi tôm với bà con nông dân

Ông Ngô Công Luận – Giám đốc HTX Nông ngư 14/10 ở ấp Hòa Nhờ A – giải thích cụ thể hơn: Nông dân Sóc Trăng nhiều phen khốn đốn bởi tôm nhiễm bệnh trong những năm 2007, 2008, 2012. Nghiêm trọng nhất là năm 2015, toàn tỉnh có gần 46.000 ha nuôi tôm nước lợ, với hơn 6 tỷ con giống, thì bị thiệt hại 28%; còn khu vực Mỹ Xuyên này có đến hơn 50% tôm nuôi bị chết. Nhiều hộ nuôi tôm phải “treo” ao vì dịch bệnh tràn lan, nợ nần chồng chất.

Theo nhận định của cơ quan chức năng, việc nuôi tôm thâm canh, bán thâm canh là nguyên nhân chính gây áp lực môi trường đối với vùng nuôi. Sự phát triển một cách ồ ạt, thiếu kiểm soát, khiến vùng nuôi bị ô nhiễm nghiêm trọng, dẫn tới bùng phát các dịch bệnh trên tôm.

Trong nỗ lực hạn chế tình trạng này, ngành chức năng và chính quyền địa phương đã chú trọng phát triển hạ tầng thủy lợi cho các vùng nuôi. Tuy nhiên, chỉ như vậy là chưa đủ.

Có thể nói, dự án của WWF đã “có mặt kịp thời”, hỗ trợ chính quyền và bà con nông dân vượt khó, ổn định sản xuất. Giữa bối cảnh vùng tôm “tan hoang”, việc dự án hướng tới mục tiêu ASC khiến nhiều người cho rằng “phi thực tế”, song những người “tỉnh táo”, biết rút kinh nghiệm “xương máu” từ bài học nhỡn tiền, thì hiểu rằng đó là con đường không thể khác.

Ông Ngô Công Luận (áo trắng) – Giám đốc HTX Nông ngư 14/10 – nắm chắc tình hình từng ao nuôi tôm của xã viên

Chỉ có giữ môi trường bền vững, không suy thoái, thì con tôm mới phát triển khỏe mạnh. Chỉ có những vùng nuôi nằm trong khu quy hoạch, không ảnh hưởng đến các hộ dân liền kề, mới đảm bảo được an sinh xã hội. Chỉ có nuôi tôm an toàn sinh học, đúng quy trình, không sử dụng các hóa chất độc hại, mới đảm bảo thu được sản phẩm sạch, an toàn cho người tiêu dùng, truy xuất nguồn gốc rõ ràng… Và đó chẳng phải cũng chính là những tiêu chuẩn của ASC sao?!…

Anh Bắp tâm sự: “Nhiều người nuôi tôm thất bại cũng vì ham lợi, bằng mọi cách tăng sản lượng, chỉ biết lợi nhuận mà hủy hoại môi trường, thì cái lợi chỉ được trước mắt, mà để lại cái hại không biết chừng nào mới khắc phục xong. Mình còn sống dài dài chớ đâu chỉ năm nay, phải giữ cho ổn định môi trường mới mong sau này không thất bát. Nhà tôi thả tôm mật độ thưa, làm ít vụ, tuy lãi ít nhưng sẽ được về lâu dài”.

Bất chợt, chúng tôi nhớ tới chuyến công tác mới đây ra Phú Quốc, khi hành trình ngang qua những cánh rừng đang lụi dần. Nghe dân địa phương nói, “người ta” bơm nước biển tràn ngập cho cây chết hết, để lấy đất xây khách sạn. Những người đang tâm hủy hoại sự sống đó, chắc chắn trình độ học vấn phải cao hơn rất nhiều so với những nông dân chất phác ở Mỹ Xuyên này. Không hiểu họ có muốn “sống dài dài” như anh Bắp không, mà hành động cứ như đàn thiêu thân mờ mắt?!… Có lẽ hơi lẩn thẩn, nhưng vẫn ước giá các “đại gia”, các “quan chức” ở Phú Quốc và nhiều vùng cũng đang diễn ra tình trạng tương tự, về đây mà nghe, mà thấm những điều giản dị nhưng vô cùng sâu sắc từ những nông dân quanh năm lấm láp nơi đầm tôm…

Thật mừng vì những người “tỉnh táo” như vợ chồng anh Bắp – chị Phương, không phải là cá biệt. Nhiều hộ nuôi tôm khác ở Hòa Nhờ, như anh Ngô Văn Lãnh, anh Nguyễn Văn Đảm, chị Lê Thị Thu Hà, chị Châu Thị Lành… cũng đã tham gia HTX để “làm ăn đàng hoàng”.

Tôm nuôi được kiểm tra thường xuyên

Các chuyên gia đã về hướng dẫn người nuôi cải thiện môi trường, chăm sóc tôm nuôi tốt hơn để tăng tỷ lệ sống, khắc phục các sự cố và chủ động phòng ngừa, xử lý sớm các nguy cơ dịch bệnh. Nhờ vậy, các thành viên HTX đã ứng dụng khá thành công mô hình nuôi tôm bằng công nghệ sinh học.

Thay vì làm theo cách truyền thống, khai thác ao nuôi đến mức “cạn kiệt”, giờ nông dân đã biết sử dụng ao lắng để xử lý nước, thả cá rô phi dọn sạch tạp chất. Thay vì dùng hóa chất, nay các chủ ao đã sử dụng vi sinh tạo tảo xử lý môi trường nước, ứng dụng khoa học công nghệ mới theo hỗ trợ của dự án để nuôi tôm theo hướng thân thiện với môi trường, phòng trừ dịch bệnh cho tôm; đồng thời theo dõi chặt diễn biến thời tiết để chọn thời điểm thả giống phù hợp.

Ông Nguyễn Văn Hết, thành viên tổ hợp tác tôm – lúa ấp Hòa Nhờ, cho biết: “Trên diện tích 1.500 m2 ao nuôi, tôi chỉ sử dụng 5 kg chế phẩm xử lý môi trường, 5 kg men tiêu hóa và bổ sung thêm chất khoáng, không dùng thuốc kháng sinh, mà tôm vẫn phát triển khỏe mạnh, tăng trọng khá nhanh…”.

Theo Giám đốc HTX Nông ngư 14/10 – ông Ngô Công Luận, mô hình sử dụng vi sinh làm sạch môi trường ao nuôi của bà con nông dân khiến tôm phát triển khá tốt. Ở Mỹ Xuyên, tỷ lệ ao nuôi/ao lắng tăng dần sau mỗi vụ, từ 7/3 tăng lên 6/4, thậm chí là 5/5, tạo sự khác biệt lớn trong quy trình kỹ thuật nuôi. Do thả tôm mật độ thưa (30 – 50 con/m2), môi trường sống của tôm được đảm bảo, hầu như không ao nào gặp sự cố lớn.

Máy sục khí kiểu mới ở ao tôm của ông Luận

Hiện HTX có 20 hộ thành viên, tổng diện tích nuôi tôm gần 30 ha. Năm 2016, tổng sản lượng đạt hơn 68 tấn tôm thương phẩm, lãi hơn 3,6 tỉ đồng, thu nhập bình quân trên 35 triệu đồng/người (ông Luận nhấn mạnh, đó là tính theo đầu người chứ không phải người nuôi, nghĩa là một gia đình như anh Bắp – chị Phương cùng 2 con, mỗi năm thu nhập khoảng 140 triệu đồng). Năm 2017, HTX thu được hơn 70 tấn tôm, lãi trên 4 tỉ đồng. 100% tôm của HTX được người mua công nhận là tôm sạch, không có thuốc kháng sinh.

Dẫn chúng tôi thăm ao tôm sau vườn nhà, ông Luận kể, dự án không chỉ thường xuyên cử cán bộ về hướng dẫn kỹ thuật, mà còn hỗ trợ thí điểm máy sục khí kiểu mới. Thay thế cho dàn “cánh quạt” kiểu cũ dàn hàng ngang trên ao, nay chỉ cần đặt 2 máy sục ở 2 đầu góc ao, giúp tiết kiệm điện đáng kể. Bên cạnh đó, ao nuôi tôm còn được “giám sát” 24/24h bằng máy đo nhiệt độ nước, tự động cập nhật các chỉ số về môi trường của ao, giúp người nuôi chủ động xử lý các tình huống bất thường, không còn phải chịu cảnh “nước đến chân không kịp nhảy”.

Ông Luận vui vẻ khoe: “Thằng lớn nhà tôi cũng theo bố nuôi tôm. Ao của nó vừa rồi trúng nhất đó, có hơn 2 ha mà thu tới 26 tấn tôm, vùng này xưa nay chưa ai làm được như vậy. Nhờ con tôm, giờ tôi đang sửa lại được cái nhà cũ, nâng cấp cho khang trang hơn”.

Được biết, nông dân vào HTX còn được hỗ trợ vay vốn ưu đãi để nuôi tôm. Thông qua HTX, dự án của WWF giúp kết nối để người nuôi mua được tôm giống đảm bảo chất lượng. Thức ăn cho tôm cũng được hỗ trợ theo hệ thống giá cấp 1, thấp hơn giá thị trường từ 4 – 5 ngàn đồng/kg. WWF cũng giúp liên kết đầu ra với những công ty uy tín, cam kết mua tôm sạch với giá cao hơn tôm thường từ 5 – 7 ngàn đồng/kg…

Tôm thẻ loại 50 con/kg hiện có giá bán lẻ 130.000 đồng/kg

Nhiều “ưu ái” thế, sao số lượng nông dân tham gia HTX còn chiếm tỷ lệ khá “khiêm tốn” so với tổng số hộ nuôi tôm trong khu vực? Lý giải điều này, anh Hồ Minh Phong – cán bộ Dự án Thúc đẩy chứng nhận và quản lý thực hành nuôi tốt hơn cho các hộ nuôi tôm quy mô nhỏ tại Việt Nam – cho biết: Bà con mình phần lớn quen sản xuất kiểu truyền thống. Phải có người làm mẫu, thấy hiệu quả, rồi họ mới tin theo. Khi thực hiện dự án, phải mất đến 2 năm mới thay đổi được tư duy cho bà con, giúp họ nhận thức rõ tầm quan trọng của việc áp dụng khoa học công nghệ vào quá trình nuôi tôm, cũng như chuyên nghiệp hóa từng bộ phận trong các nhóm để nâng cao hiệu quả.

Theo anh Mã Văn Hồng – Giám đốc HTX Nông ngư Hòa Đê, cũng ở xã Hòa Tú 2 – do chưa hiểu biết đầy đủ, nhiều bà con “ngại bó buộc”, vì theo HTX thì phải thả nuôi theo năm phương châm: nuôi nước trước nuôi tôm, thả nuôi thăm dò rải vụ, ổn định diện tích sản xuất, ứng dụng mô hình hiệu quả và thực hiện chuỗi giá trị liên kết. Các thành viên HTX phải làm nước tuần hoàn qua ao lắng, không được phép xả nước thải từ ao nuôi tôm ra môi trường. Ngay cả việc ghi chép trong quá trình nuôi, đăng ký và khai báo dịch bệnh… cũng khiến nhiều người coi là rườm rà. HTX còn phải họp hàng tháng, có lịch thả giống mà các thành viên phải tuân thủ, quản lý chặt từ hoạt động nuôi cho tới việc xuất bán.

Tuy nhiên, thực tế đã chứng minh, nuôi tôm là “cuộc chơi” tầm quốc tế, ai tham gia đều phải tuân thủ luật chơi, nếu không sẽ tự đào thải mình. Huyện Mỹ Xuyên có 17.700 ha nuôi tôm. Sau 1 vụ tôm (khoảng 3 tháng), những hộ tuân thủ chặt chẽ quy trình nuôi đã có thể thu hoạch tôm thẻ loại 30 con/kg, với giá 190.000 đồng/kg. Trong khi đó, những hộ nuôi kiểu kinh nghiệm truyền thống thường phải bán khi tôm còn nhỏ hơn, khoảng 50 con/kg, chỉ bán được khoảng 130.000 đồng/kg. Đó là chưa kể nếu tôm chứa dư lượng kháng sinh và hóa chất vượt ngưỡng cho phép thì càng khó bán.

Anh Mã Văn Hồng chia sẻ: “Ngày thành lập, HTX chỉ có 16 thành viên. Nhờ sự hỗ trợ của dự án WWF, năng suất tôm nuôi tăng khoảng 50%. Năm 2016, tổng sản lượng tôm thương phẩm của HTX là 70 tấn, trung bình mỗi hộ nuôi thu được 1 tấn. Sau mấy vụ tôm thắng lợi, đến nay đã có 70 hộ nuôi tôm tham gia HTX”.

Anh Mã Văn Hồng và chị Nguyễn Thị Kim Nương

Chị Nguyễn Thị Kim Nương, ở ấp Hào Đê, kể: Lâu nay nuôi chỉ được khoảng 2 tháng rưỡi là tôm “trở chứng” bỏ ăn, ốm yếu, phải kêu người bán gấp, nên lãi không bao nhiêu. Sau này được hướng dẫn kỹ thuật, mới biết tôm nuôi cần được thả với mật độ phù hợp, lượng thức ăn vừa đủ, tránh dư thừa để hạn chế vi khuẩn tích tụ, lây lan dịch bệnh… nên sản lượng và chất lượng đều tăng.

Anh Tạ Minh Bạch – một thành viên khác của HTX Nông ngư Hòa Đê – cho biết cụ thể hơn: “Trước mình tự nuôi, mỗi ao lời được 6 – 7 triệu đồng đã mừng, chưa kể nhiều vụ mất trắng. Nay nuôi theo kỹ thuật được hướng dẫn, mỗi ao tôm thẻ lời vài chục triệu đồng/vụ là quá thường. Tôm to được giá lắm, nhưng trước chỉ nuôi 60 – 70 ngày đã phải bán, giờ nhiều lúc nuôi được 80 – 90 ngày, đạt 30 con/kg, lời hơn nhiều”.

Theo nhận định của cơ quan chức năng, dù chưa thống kê chi tiết, có thể khẳng định, vụ nuôi tôm năm 2017 của toàn tỉnh Sóc Trăng nói chung, trong đó có huyện Mỹ Xuyên, tiếp tục thành công như năm 2016. Thiệt hại do tôm bị bệnh ở Mỹ Xuyên chỉ chiếm khoảng 3% diện tích thả giống, tỷ lệ thấp nhất trong nhiều năm trở lại đây.

Quan trọng hơn, người nuôi tôm ở Mỹ Xuyên không quá chú tâm vào sản lượng, mà đề cao an toàn vệ sinh thực phẩm, đảm bảo chất lượng tôm nuôi, bảo vệ môi trường. Mô hình nuôi tôm sạch ngày càng được nhân rộng, mở ra cơ hội phát triển mới cho ngành tôm của địa phương.

Sử dụng máy đo nhiệt độ và các chỉ số trong ao nuôi tôm

Chị Kim Nương cười vui: “Dự án không những giúp bà con nuôi tôm hiệu quả hơn, mà còn có cả lớp bình đẳng giới, giúp giải phóng phụ nữ. Tham gia dự án, vào HTX, chị em chúng tôi không chỉ “quanh quẩn bếp núc”, mà có thể cùng chồng làm kinh tế. Nói đâu xa, như bà xã anh Hồng – Giám đốc HTX đó, nhờ dự án mà biết đi xe máy, chớ hồi nào tới giờ có đi tới đâu mà biết”.

Chị Trịnh Thị Phương hồ hởi tiếp lời: “Đúng đó. Giờ mỗi khi có tập huấn mà chồng kẹt việc là em đi thay chồng, tiếp thu kỹ thuật mới về truyền đạt lại cho ảnh. Em vui không phải vì thấy vị thế chị em được nâng cao, mà vui vì mình có thể phụ giúp chồng làm kinh tế, không như trước do thiếu kiến thức nên dù thương ông xã cỡ mấy cũng chỉ an phận lo cơm nước lợn gà được thôi”…

Nghiệp nuôi tôm gắn với người Mỹ Xuyên bao năm nay, nhưng việc nuôi tôm giờ đã khác xưa nhiều lắm. Cơ hội rất nhiều, khó khăn phía trước càng không ít. Nói như anh Huỳnh Quốc Tịnh – Trưởng văn phòng WWF Cần Thơ – “công cuộc” đạt chứng nhận ASC cho con tôm Mỹ Xuyên đã đi được 80% chặng đường cần thiết, song chặng còn lại vẫn khá chông gai. Dù vậy, điều quan trọng là người nông dân Mỹ Xuyên đã thay đổi tư duy, thay đổi cách làm ăn, biết trân trọng và gìn giữ những giá trị cốt lõi cho hôm nay và cả mai sau.

Nguyễn Việt

Nhờ nuôi tôm, nhiều căn nhà của nông dân Mỹ Xuyên đã khang trang hơn