Cậu bé cõng em học lỏm, đỗ trạng nguyên

Vũ Duệ, tên thật là Vũ Nghĩa Chi, người làng Trình Xá, huyện Sơn Vi, trấn Sơn Tây (nay thuộc làng Trình Xá, xã Vĩnh Lại, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ). Nhà nghèo, từ nhỏ ông đã phải làm lụng vất vả để đỡ đần cha mẹ, nhưng lại nổi tiếng thông minh.

Có lần, cha mẹ đi vắng, một người cùng làng đến đòi nợ và hỏi: “Bố mẹ cháu đâu?”. Nghĩa Chi đáp: “Bố cháu đi chém cây sống, trồng cây chết. Mẹ cháu đi bán gió, mua que”.

Người kia suy nghĩ mãi không hiểu cha mẹ cậu bé đi đâu, gặng hỏi mà Nghĩa Chi cũng không trả lời. Cuối cùng, ông ta dỗ dành, hứa xóa nợ cho gia đình nếu Nghĩa Chi nói đáp án. Cậu bé lém lỉnh yêu cầu chủ nợ ấn tay lên cục đất dẻo làm tin, rồi nói: “Cha đi nhổ mạ để cấy, còn mẹ đi bán quạt!”

Nhà nghèo nên không được đi học, hàng ngày, Nghĩa Chi phải trông em để cha mẹ đi làm đồng. Tuy nhiên, Nghĩa Chi tận dụng mọi cách để đi học lỏm, dùng đom đóm làm đèn đọc sách, lấy sân đình và gạch non thay bút giấy mà tập viết.

Gần nhà có một ông thầy đồ mở lớp học. Sáng nào Nghĩa Chi cũng cõng em đứng ngoài hiên, chăm chú nghe bài giảng. Sau gần một năm, cậu bé vẫn rất mực chuyên cần, ngày ngày tới lớp “học lỏm”. Một hôm, thầy đồ thử tài Nghĩa Chi, đặt câu hỏi rất hóc búa, cả lớp đều lắc đầu bó tay, nhưng Nghĩa Chi vẫn trả lời được. Thầy rất hài lòng, đổi tên Nghĩa Chi thành Duệ, nhận làm học trò chính thức.

Khoa thi năm Canh Tuất 1490 (dưới thời vua Lê Thánh Tông) Vũ Duệ đã đỗ đầu Đệ nhất giáp, được vua ban danh hiệu Trạng Nguyên kèm lời tiên tri được chép vào chính sử “Sau này quốc gia có biến cố tất phải trông cậy vào người này”. Năm đó ông mới 22 tuổi.

Vũ Duệ được triều đình bổ nhiệm chức Tham chính xứ Hải Dương, dần dần cất nhắc lên nhiều chức vụ quan trọng khác. Ông tính cương trực, thẳng thắn, vua Lê rất tin dùng, các quan đồng triều ai cũng kính nể. Trong hơn 30 năm làm quan, Vũ Duệ đã phục vụ 6 đời vua nhà Lê: Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông, Lê Túc Tông, Lê Uy Mục, Lê Tương Dực, Lê Chiêu Tông.

Khi Mạc Đăng Dung thao túng triều đình, nhòm ngó ngôi vua, nhiều kẻ xu nịnh ngả theo mong có được địa vị, bổng lộc; Vũ Duệ vẫn giữ khí tiết kẻ sĩ, quyết trung thành với vua Lê Chiêu Tông.

Bấy giờ vua Lê Chiêu Tông lo sợ thế lực của họ Mạc nên đến tháng 7 năm Nhâm Ngọ (1522) bí mật thoát khỏi Thăng Long chạy vào Thanh Hóa. Vũ Duệ cùng một số người theo hộ giá nhưng không kịp. Đến cửa biển Thần Phù không tìm được vua, ông treo ấn Ngự sử vào cổ, quay mặt về Lam Kinh bái lạy lăng miếu các vua Lê rồi nhảy xuống biển tự tử để tỏ lòng trung nghĩa.

Sau này, tiến sĩ Hà Nhiệm Đại triều Mạc đã làm vịnh ca ngợi ông:
Tuổi trẻ đỗ đầu các khoá thi
Danh nho sự nghiệp thật là kỳ
Trung, trinh Thiếu Bảo lòng như thép
Không phụ Thuần Hoàng đoán tự xưa.

Sau khi dẹp xong nhà Mạc, năm Bính Ngọ (1666) đời vua Lê Huyền Tông, triều đình bàn luận công lao, xếp Vũ Duệ đứng đầu trong số 13 công thần tử tiết. Di cốt ông được đem từ Thanh Hóa về quê hương Trình Xá mai táng.

(sưu tầm)